[av_heading tag=’h3′ padding=’10’ heading=’طرح، نقش و رنگ درقالي‌هاي كردي قوچان’ color=” style=” custom_font=” size=” subheading_active=” subheading_size=’15’ custom_class=”][/av_heading]
[av_textblock size=” font_color=” color=”]
طرح، نقش و رنگ درقالي‌هاي كردي قوچان
در مقاله حاضر طرح، نقش و رنگ در قالي‌هاي كردي قوچان مورد بررسي قرار مي‌گيرد و دوازده طرح از آنها به اسامي حوضي سالانقوچي(فاطمه خانوم، حوضي سرحد، ساروق، گل آينه، كله اسبي امامقلي(سالانقوچي)، بته شاهي، قابي، قاب تركمني ، جليلي، سه قاب، قاب تركمني و محرابي ذكر مي‌گردد. غالب رنگهاي مورد استفاده روناسي، لاجورد، آبي، نار پوستي، ماشي زرد، سبز و خرمايي مي‌باشد…
احساسات انسان وقتي به كشف پديده هاي طبيعي پرداخت، ناخودآگاه رنگ را جزء جدايي ناپذير طبيعت يافت. بشر از همان ابتدا كه با برگ گياهان به رنگ‌آميزي مي پرداخت گوئي رنگرزي را آغاز نمود. رنگرزي طبيعي كه در عهد ساسانيان و سلاجوقه رونق داشت درعهد صفويه به اوج تكامل رسيد اما در سلسله قاجاريه با ورود بازرگانان خارجي استفاده از رنگهاي شيميايي رايج گشت و به علت ارزاني و سهولت رنگرزي و شفاف بودن رنگها رنگرزي شيميايي بسيار متداول گرديد…
در مقاله حاضر طرح، نقش و رنگِ قالي هاي كردي قوچان در دهه‌هاي اخير مورد بررسي قرار مي گيرد.
مناطق شمالي خراسان مركز تجمع گروهي از كردهاي ايران است كه به كردهاي خراسان شهرت يافته‌اند. طرح و نقش دست بافته‌هاي كردي خراسان از شهرت بسيار برخوردار است. نقش‌ها، رنگ آميزي و نوع الياف پشم مورد استفاده آنها با بافته‌هاي كردهاي غرب كشور بسيار متفاوت است.
رنگرزي خامة قاليچه، طبيعي و به رنگهاي روناسي لاجورد، آبي، كرم مي‌باشد. نخ خامه، چله و پود تماماً دست ريس است.
در نقشة “حوضي” كه نام اصلي آن “فاطمه خانوم” است سه لوزي كوچك و بزرگ مشاهده ميشود، حوض همان لوزي مياني است اين قاليچه چون در روستاي سالانقوچ بافته شده است به نام “سالانقوچي” هم معروف است….
در لچك‌ها و متن قاليچه، پرنده و دختر ديده ميشود كه هر دو “عروسك” نام دارد. حيوان چهارپا معمولاً “جيران” يا بز تك شاخ گفته ميشود. طرح “خرچنگيِ قابي” در متن و نقش گل و درخت در حاشيه، بر گرفته از طبيعت است.
شاخه‌هاي درخت و گل عيناً شبيه بوته خارهاي فراوانِ بيابان‌هاي اطراف قوچان است و در مسير جاده چشم هر عابري را به سوي خود مي‌خواند. اين بوته خارها در بهار داراي گل‌هاي بنفش و برگ‌هاي سبز تيغ‌دار و از اواخر تابستان با ريزش گل‌ها تماماً به رنگِ طلاييِ ملمح در مي‌آيد. زيبايي تابش آفتاب بر روي خارها يكي از جلوه‌هاي هنرمندي خالق است…
طرح “قيچي” در حاشيه بي‌گمان اشاره به ابزار قالي‌بافي دارد.
و از انواع تعويذ (دعاي بازوبند براي دفع چشم زخم) و امثال آن گرفته شده‌اند.
اين طرح بسيار ساده است و علاوه بر قاليچه بر سنگ قبر هاي روستا نيز مشاهده ميشود.
در سنگ قبرهاي محدودة قوچان دو نوع سنگ قبر لوحي و صندوقي به چشم مي‌خورند از لحاظ كثرت و تنوع محدودة جغرافيايي سنگ قبر لوحي بر نوع صندوقي ارجحيت دارد چرا كه در اكثر روستاهاي قوچان نمونه‌هاي آن مشاهده ميشود و بيشتر آنها نيز به زمان بعد از صفويه تعلق دارند. تنها نكتة حائز اهميت در مورد اين سنگ قبرها وجود اشكال مختلف و متنوعي چون شانه، قيچي، مكو( اصطلاح محلي، وسيله‌اي از جنس چوب كه كاربرد بافندگي دارد…
شمشير، نيزه، تبر، تبرزين، زين و برگ اسب، نيم تنة اسب، اسب، داس، سندان، چكش، اسكنه، بيل هستند كه بر سطح زيرين سنگ قبر به‌صورت كنده كاري نقش شده‌اند و از لحاظ مطالعات مردم شناسي منطقه، اطلاعات ذي‌قيمتي را در خود نهفته دارند اين علائم علاوه بر اينكه جنس متوفي را از لحاظ مرد يا زن بودن مشخص ميكند بيانگر حرفه وي در زمان حيات نيز مي‌باشد به‌طور مثال علامت مكو بر روي يك سنگ قبر علاوه بر اينكه مشخص ميكند قبر متعلق به يك زن است حرفة وي در زمان حيات را كه بافندگي بوده نيز مشخص ميكند.”
در بررسي تزئينات سه سنگ قبر صندوقي روستاي خسرويه چنين آمده است:
دور تا دور سطح زبرين داراي لبه مقرنس كاري با نقوش كنده شامل طرحهاي اسليمي گل و بته در زير آن است. چهار گوشه سنگ قبر داراي نيم ستون هايي با شيارهاي موازي بر روي بدنه آنهاست، پايه ستون، شالي، ساقه ستون و سر ستون كاملاً بارز و مشخص است. دور تا دور حاشيه سطح زبرين كتيبه سنگ قبر را شامل ميشود. داخل كادر مستطيلي كتيبه دار با نقوش گياهي تزئين شده.
در تزئينات سنگ قبر صندوقي روستاي نوروزي چنين آمده است:
هيچ گونه عنصر تزئيني ندارد و تنها نقش يك قيچي نيمه باز زير كتيبه تعبيه شده است چنانكه در شرح سنگ قبر هاي لوحي توضيح كافي داده شده نقش قيچي اول دلالت بر حنس مونث متوفي دارد دوم حرفه متوفي را كه خياطي باشد بازگو ميكند.” (آثار باستاني شهرستان قوچان نقشه حوضي كه در روستاهاي هم مرز شوروي بافته شده و به نام نقشة حوضي سر حد معروف است باز هم شكل‌هاي مرتبط با معماري با منبع الهام از طبيعت يافت ميشود. نقشه شامل سه قاب يا سه حوض است كه در حاشية كوچك آن نقشة “جقه زنجيره‌اي” و در حاشية بزرگ، طرحي شبيه “قاصدك” و “درخت كاج” و “چين كوپ” ديده ميشود. چين در زبان كردي به معناي نقشه است.
در ميان قاب يا حوض و بيرون آن، طرح “قايخ” ديده ميشود كه از طرحهاي مشترك قالي و گليم قوچان است و به آن خرچنگي هم مي‌گويند. در مركز هر قاب دو درخت افقي ديده ميشود.
اصل طرح حوضي برگرفته از بافته‌هاي شوروي است. اما بافنده طرحهاي ذهني و بومي خود را نيز به آن افزوده است. اين حكايت از تاثير اقوام مختلف بر يكديگر دارد…
طرح ساروق كه به احتمال زياد از طرحهاي قالي ساروق ِ اراك است، بي ارتباط به معناي واژة ساروق نيست و ساروق به معناي پارچة مربع شكل به ضلع تقريباً 75 سانتي متر كه كودك را با آن مي‌پيچند.
در زبان كردي سارُق مي‌گويند، به معناي دستمالي به شكل بقچه كه براي بستن نان و لباس استفاده ميشود و سه قابِ متن قالي به شكل لوزي دستمال ديده ميشود. به اين قاليچه حوضي و قابي هم گفته ميشود. در مركز قاب وسط قاليچه گلي است كه “پهنه” نام دارد و پهنه نام روستا است.
در حاشية كوچك آن نقش “چاكل دوسر” و حاشية بزرگ طرح “گل‌آينه”ديده ميشود و هر گل آينه طرحي به نام “قايخ” دارد اما قلاب‌هاي اطراف آن طرح مثلث شكل دارد.
از ديگر طرحهاي قاليچه كردي، “گل آينه” يا آينه گل است كه همان طرح خشتي است و حاشية تركمني شباهت دارد…
از نقش‌هاي ديگر قاليچة كردي “كله اسبي” است كه چون در روستاي امامقلي بافته شده است به امامقلي كله اسبي معروف است. و داراي حاشيه‌اي بزرگ به نام “وشاخ” يا “شاخ بزي” و حاشيه‌هاي كوچك به نام “قيچي” است…
قاليچه داراي 8 قاب است كه هر قاب به 4 قسمت تقسيم شده است و در هر قسمت، دو اسب دو سر ديده ميشود، كه اين طرح در نقوش تركمن هم ديده ميشود.
در مركز هر قاب، قاب لوزي شكلي است كه يك گل درون آن جاي گرفته است و “دُلخاني” ناميده ميشود.
در دُلخاني‌ها گلي به‌نام گل شويدي به چشم مي‌خورد و در لابلاي قاب‌ها ستارة هشت پر ديده ميشود اين ستاره در معماري گذشته و درب‌هاي چوبي خانه‌هاي قديمي هم ديده ميشود.
به‌طور كلي روستاي امامقلي سه نوع قاب دارد كه اولين آن كله اسبي و دومين آن فيل پا و سومين آن قاب تركمني است…
نقشة قاليچه بته شاهي كه در روستاي يوسفخان بافته شده، سراسري است و بته‌ها به زيبايي به حالت بندي تكرار گشته‌اند، در حاشية بزرگ ستارة هشت پر ديده ميشود و حاشيه‌هاي كوچك داراي طرح كله قندي كه به شكل هفت هشت است…
نقشة قابي، داراي طرحي اصيل است و مركز قاب طرح ستارة هشت پر دارد و لابلاي قاب‌ها گل شويد، شانه و بته جقه ديده ميشود، اين شانه‌هاي ساده و بدوي تا چه اندازه مي‌تواند به سابقه‌اي ديرينه در تاريخ اساطيري برگردد؟ شايد تنها ابزار ساده زندگي روستايي و يا سابقه در زندگي عشايري داشته باشد.
شش حاشية كوچك اين قاليچه طرح قيچي و كله اسبي و حاشية بزرگ، طرح قيچيِ اصل دارد. عدم تقارن و پراكندگي نقوشِ بين قاب‌ها ذهني بافي بافنده را تداعي ميكند.
در خورجين بافته شدة روستاي امامقلي با طرح قاب تركمني مركز طرح داراي گل شقايق است و در حاشيه‌هاي كوچك، قيچي، كله اسبي و بازو بندي ديده ميشود و در حاشية بزرگ نقش آسني بُران مانند گل‌هاي صحرايي ديده ميشود. آسني بُران نام روستايي است.
قالي كردي قوچان كه اصيل ترين قالي دست باف قوچان مي‌باشد در حال حاضر بندرت در روستاهاي اين شهر بافته ميشود. حتي در كارگاه‌هاي تحت پوشش شركت فرش دستباف كه در روستا ها داير مي‌باشد. قالي‌بافان قوچان غالباً نقشه فرش مشهد و بندرت فرش نايين را مي‌بافند. چون اين فرش ها خواهان بسيار دارند و تنوع رنگ در آنها به علت استفاده ازرنگهاي شيميايي بسيار است و بر خلاف دار قالي كردي قوچان از دار عمودي استفاده ميشود.
اكنون قاليچه كردي را با گرة فارسي( نامتقارن) مي‌بافند كه به اين گره، گرة فرباف مي‌گويند. جنس چله اگر براي مصرف خود بافنده باشد از پشم و در صورت قبول سفارش، پنبه مي‌باشد، دو و گاه سه پود و گرايش نيم لول دارد…
دار آن زميني و جنس دار از جوب و گاه آهن مي‌باشد. نقوش هندسي در معروفترين نقشة قاليچة كردي به نام جليلي، به شكل تاج در بالا و پايين، كشتي در ترنج، پرنده وگل و برگ مي‌باشد، پرنده ها چون هما تاج بر سر دارند.
اصل فرش قوچان قالي جليلي است.
رنگ قرمز اين فرش روناسي و عنابي گفته ميشود و خامه آن با روناس رنگ‌آميزي مي‌گردد. لاجورد از نيل رنگ آميزي ميشود، از نيل پنج رنگ بدست مي‌آيد كه به ترتيب تيرگي و روشني لاجورد، آبي، آبي ماستي، دوغي و فيروزه‌اي ناميده مي‌شوند. كرم با كاه رنگ ميشود، گاهي با روناس و گاه از گياه هليله. نخودي كه در حاشية فرش ديده ميشود، نار پوستي ناميده و با پوست انار رنگ آميزي ميشود و درجات مختلف تيره-روشني اين رنگ كرم زرد تيره ،نخودي ،قهوه‌اي روشن مي‌باشد. ماشي زرد كه در نقش تاج ديده ميشود با پوست گردو رنگ آميزي شده است. طرح حاشیه بزرگ عیناً در حاشیه فرش آذربایجان دیده می شود…
سه قاب يكي ديگر از نقشه هاي قاليچة كردي مي‌باشد ،رنگ خامه خرمايي آن از پوست گردوست. در اين فرش رنگ ترمه‌اي به چشم مي‌خورد …كبوترها ترمه‌اي هستند. به سبز كمرنگ ترمه‌اي، پسته‌اي و علفي مي‌گويند كه از گياه زليل بدست مي‌آيد، رنگ زرد و سبز نيز از آن حاصل ميشود.
در فاصله هر قاب با قاب ديگر حاشيه‌اي است كه در آن رنگهاي روناسي و آبي ماستي به شكل ضربدري به كار رفته است.
قاليچة خشتي روستاي امامقلي به قاب تركمني يا پنجه عقابي شهرت دارد و رنگ غالب در اين فرش قرمز روناسي پر رنگ است. قاليچه ديگري نيز به نام فيل پا در اين روستا بافته ميشود…
از انواع قاليچة كردي، محرابي است كه در روستاي بادخور بافته ميشود علاوه بر رنگهاي روناسي پر رنگ و لاجورد تيره، رنگ خرمايي در آن ديده ميشود. محرابي برگ تاكي از نقشه‌هاي عشاير بلوچ متداول تربت حيدريه است و بافت اين نقشه، ما را متوجة تاثير اقوام مختلف بر يكديگر مي‌نمايد.
قاليچة هاي كردي معمولا با خامه روناسي و در مناطق روستايي بيرك، عمارت، بادخور، يوسفخان، ددآنلو، كچلانلو، سالانقوچ و امامقلي بافته مي‌شوند، استفادة زياد از بعضي رنگها به سليقة بافنده بستگي دارد. گفته ميشود روستاي عمارت در كردي بافي از مناطق ديگر زبده‌تر است. بافت اين قاليچه‌هاي 20رج كه مانند قاليچه‌هاي 30رج ظرافت دارند، شايد به علت نرخ پايين قيمت آن و نبودن شرايط مناسب براي بافنده تقريبا متوقف شده است.
(٭):مقاله فوق در ماهنامه قالی ايران شماره 59 اسفندماه 83 به چاپ رسیده است .
[/av_textblock]